Profilaktyka raka szyjki macicy - cytologia i testy na HPV

Profilaktyka raka szyjki macicy – cytologia i testy na HPV

Rak szyjki macicy zajmuje czwarte miejsce wśród najczęściej diagnozowanych nowotworów złośliwych u kobiet na świecie. W Polsce każdego roku rozpoznaje się go u kilku tysięcy kobiet, a śmiertelność z jego powodu wciąż pozostaje niepokojąco wysoka. Dobra wiadomość jest jednak taka, że jest to jeden z niewielu nowotworów, który można wykryć na bardzo wczesnym etapie – lub wręcz całkowicie mu zapobiec – dzięki regularnym badaniom przesiewowym.

Czym jest rak szyjki macicy i co go powoduje?

Rak szyjki macicy rozwija się w komórkach nabłonka pokrywającego szyjkę macicy – dolną część macicy łączącą ją z pochwą. W zdecydowanej większości przypadków jego bezpośrednią przyczyną jest trwałe zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV – Human Papillomavirus). Szacuje się, że ponad 99% przypadków raka szyjki macicy jest związanych właśnie z tym wirusem.

HPV to bardzo powszechny wirus przenoszony drogą płciową. Istnieje ponad 200 typów wirusa HPV, z których część uznawana jest za typy wysokiego ryzyka onkogennego (przede wszystkim HPV 16 i HPV 18 – odpowiedzialne za około 70% przypadków raka szyjki macicy). Większość zakażeń HPV ustępuje samoistnie, jednak u niektórych kobiet wirus utrzymuje się w organizmie i może prowadzić do powstawania zmian przedrakowych, a w konsekwencji – do nowotworu.

Do czynników zwiększających ryzyko zachorowania należą:

• wczesne rozpoczęcie współżycia seksualnego,
• duża liczba partnerów seksualnych,
• długotrwałe stosowanie antykoncepcji hormonalnej,
• palenie tytoniu,
• obniżona odporność (np. w przebiegu HIV/AIDS),
• brak regularnych badań profilaktycznych.

Cytologia – podstawowe badanie przesiewowe

Cytologia, znana także jako wymaz cytologiczny lub test Papanicolaou (Pap test), to badanie polegające na pobraniu próbki komórek z powierzchni szyjki macicy i ich ocenie pod mikroskopem. Badanie zostało opracowane przez greckiego lekarza Georgiosa Papanicolaou w latach 40. XX wieku i do dziś pozostaje jednym z fundamentów profilaktyki ginekologicznej.

Jak przebiega badanie?

Cytologia jest badaniem krótkim, szybkim i stosunkowo niebolesnym. Przeprowadza się je w gabinecie ginekologicznym podczas standardowego badania w fotelu. Lekarz lub położna za pomocą specjalnej szczoteczki lub szpatułki pobiera komórki z ujścia szyjki macicy i strefy przejściowej (miejsca, gdzie nabłonek wielowarstwowy płaski przechodzi w nabłonek gruczołowy). Pobrany materiał umieszcza się na szkiełku lub w specjalnym płynie (cytologia płynna – LBC) i wysyła do laboratorium.

Kiedy wykonywać cytologię?

Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników oraz Ministerstwo Zdrowia zalecają:

• kobietom w wieku 25–64 lat – wykonywanie cytologii co 3 lata (w ramach Programu Profilaktyki Raka Szyjki Macicy finansowanego przez NFZ),
• kobietom aktywnym seksualnie, które ukończyły 21. rok życia – regularne badania co 1–3 lata (zależnie od wyników poprzednich badań),
• kobietom z grup ryzyka – częstsze wykonywanie badań po konsultacji z ginekologiem.

Badanie najlepiej wykonywać w połowie cyklu menstruacyjnego (między 10. a 20. dniem), unikając stosunku seksualnego, irygacji pochwy i stosowania dopochwowych środków antykoncepcyjnych na 48 godzin przed wizytą.

Interpretacja wyników

Wyniki cytologii klasyfikuje się najczęściej według systemu Bethesda. Prawidłowy wynik to brak cech dysplazji i nieprawidłowych komórek. Zmiany nieprawidłowe dzieli się na kategorie:

• ASC-US – atypowe komórki nabłonka płaskonabłonkowego o nieokreślonym znaczeniu,
• LSIL – zmiany śródnabłonkowe małego stopnia (często związane z przejściowym zakażeniem HPV),
• HSIL – zmiany śródnabłonkowe dużego stopnia (wymagające pilnej diagnostyki),
• AGC – atypowe komórki gruczołowe,
• AIS – gruczolakorak in situ.

Każdy nieprawidłowy wynik wymaga dalszej diagnostyki, najczęściej kolposkopii (badania szyjki macicy z użyciem specjalnego mikroskopu) i ewentualnej biopsji.

Testy na HPV – nowoczesne narzędzie diagnostyczne

Testy na HPV wykrywają obecność materiału genetycznego (DNA lub RNA) wirusa brodawczaka ludzkiego w komórkach szyjki macicy. W przeciwieństwie do cytologii, która ocenia morfologię komórek, test HPV identyfikuje sam czynnik etiologiczny prowadzący do rozwoju raka.

Rodzaje testów HPV

Wyróżniamy kilka typów testów molekularnych na HPV:

• Test HPV HR (high-risk) – wykrywa obecność typów wysokiego ryzyka onkogennego (14 typów HPV, w tym HPV 16 i 18). Jest to najczęściej stosowane badanie przesiewowe.
• Test HPV z genotypowaniem – identyfikuje konkretne typy wirusa, szczególnie HPV 16 i 18, które są odpowiedzialne za największą liczbę przypadków raka.
• Test mRNA E6/E7 – wykrywa aktywność onkogenów wirusa, co pozwala ocenić ryzyko progresji zmian do nowotworu.

Jak wykonuje się test HPV?

Pobranie materiału do testu HPV przebiega identycznie jak w przypadku cytologii – lekarz lub położna pobiera wymaz z szyjki macicy. Materiał może być pobierany jednocześnie do cytologii i testu HPV (badanie współtowarzyszące – co-testing). Coraz szerzej dostępne są również samopobrane testy HPV, które kobieta może wykonać samodzielnie w warunkach domowych za pomocą specjalnego zestawu – badania wskazują, że ich czułość jest porównywalna z próbkami pobranymi przez lekarza.

Kiedy wykonywać test HPV?

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi europejskimi i polskimi:

• Kobietom po 30. roku życia zaleca się co-testing (cytologia + test HPV) co 5 lat lub sam test HPV co 5 lat jako badanie pierwszego rzutu.
• Kobietom między 25. a 29. rokiem życia preferowana jest cytologia (ze względu na wysoką częstość przejściowych zakażeń HPV w tej grupie wiekowej).
• Test HPV stosuje się również w diagnostyce po nieprawidłowym wyniku cytologii (ASC-US) jako badanie odruchowe (reflex HPV testing).

Cytologia vs. test HPV – co wybrać?

Oba badania mają swoje zalety i ograniczenia. Cytologia ma długą historię stosowania i udowodnioną skuteczność w redukcji zachorowalności na raka szyjki macicy, jednak jej czułość waha się między 50 a 70%. Test HPV wykazuje znacznie wyższą czułość (ponad 90%) w wykrywaniu zmian wysokiego ryzyka, ale ma niższą swoistość – może dawać wyniki dodatnie u kobiet, u których zakażenie ustąpi samoistnie.

Dlatego złotym standardem jest połączenie obu badań – co-testing zapewnia najwyższą czułość diagnostyczną i pozwala bezpiecznie wydłużyć interwały między badaniami do 5 lat u kobiet z prawidłowymi wynikami.

Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy w Polsce

W Polsce od 2006 roku funkcjonuje Populacyjny Program Profilaktyki i Wczesnego Wykrywania Raka Szyjki Macicy, finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Program obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat, które nie miały wykonywanej cytologii w ciągu ostatnich 3 lat.

W ramach programu kobiety mogą bezpłatnie wykonać:

• cytologię (tradycyjną lub płynną),
• konsultację ginekologiczną,
• w uzasadnionych przypadkach – kolposkopię i biopsję.

Niestety, uczestnictwo Polek w programie wciąż jest niewystarczające – szacuje się, że regularnym badaniom poddaje się zaledwie około 30–40% uprawnionych kobiet. Dla porównania, w krajach skandynawskich, gdzie profilaktyka jest powszechna, zachorowalność na raka szyjki macicy jest kilkukrotnie niższa niż w Polsce.

Szczepienie przeciwko HPV a badania profilaktyczne

Szczepionki przeciwko HPV (dostępne w Polsce m.in. jako Gardasil 9, Cervarix) stanowią ważne uzupełnienie profilaktyki pierwotnej. Szczepienie nie zastępuje jednak badań przesiewowych – nawet zaszczepione kobiety powinny regularnie wykonywać cytologię i/lub testy HPV. Wynika to z faktu, że szczepionki nie chronią przed wszystkimi typami HPV wysokiego ryzyka, a kobiety mogły być narażone na zakażenie przed szczepieniem.

Najbardziej skuteczne jest szczepienie przed inicjacją seksualną, dlatego zaleca się je dziewczętom i chłopcom w wieku 9–14 lat. Szczepienie jest dostępne również dla osób starszych, choć jego efektywność jest wówczas niższa.

Co robić po nieprawidłowym wyniku badania?

Nieprawidłowy wynik cytologii lub pozytywny test HPV nie oznacza od razu raka. Większość zmian wykrytych w badaniach przesiewowych to zmiany przedrakowe lub przejściowe zakażenia HPV, które przy odpowiednim monitorowaniu lub leczeniu nie doprowadzą do rozwoju nowotworu.

W zależności od rodzaju nieprawidłowości lekarz może zalecić:

• wcześniejsze powtórzenie cytologii i/lub testu HPV (np. za 6–12 miesięcy),
• kolposkopię – szczegółowe badanie szyjki macicy,
• biopsję – pobranie wycinka tkanki do badania histopatologicznego,
• leczenie zmian (np. konizację – usunięcie stożka szyjki macicy, krioterapię lub laseroterapię).

Kluczowe jest, aby nie ignorować nieprawidłowych wyników i kontynuować diagnostykę zgodnie z zaleceniami ginekologa.

Podsumowanie – regularne badania mogą uratować życie

Rak szyjki macicy jest chorobą, którą można pokonać na etapie profilaktyki. Cytologia i testy na HPV to proste, bezpieczne i dostępne narzędzia, które pozwalają wykryć zmiany na długo przed rozwinięciem się groźnego nowotworu. Regularne badania co 3–5 lat, w połączeniu ze szczepieniem przeciwko HPV, mogą praktycznie wyeliminować ryzyko zachorowania na ten nowotwór.

Nie czekaj na objawy – rak szyjki macicy we wczesnym stadium najczęściej nie daje żadnych dolegliwości. Umów się na cytologię i zapytaj swojego ginekologa o test HPV. To jedna z najważniejszych inwestycji w Twoje zdrowie, jaką możesz zrobić.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości dotyczących zdrowia skonsultuj się ze swoim lekarzem lub ginekologiem.